
Śrubowy stopień sprężający
Nieprawdą jest, że sprężarki śrubowe są najlepsze, nieprawdą jest, że sprężarki łopatkowe są niezniszczalne, nieprawdą także jest, że sprężarki turbo (odśrodkowe) są sprawniejsze od maszyn wyporowych. Tylko, że o tym nie mówią „złotouści szamani marketingu”, bo nie posiadają takiej wiedzy. Jest przecież dla nich co najwyżej marginalna, czasami wręcz niebezpieczna. Dla inwestora zaś, by dokonać prawidłowego wyboru – bezcenna.
Generalnie sprężarki dzielimy na przepływowe (turbosprężarki, turbosprężarki wielostopniowe, stosowane przy największych przepływach) oraz wyporowe (tłokowe, łopatkowe, śrubowe). Wyporowe zaś na pracujące z intensywnym chłodzeniem (mokre), oraz pozbawione chłodzenia (suche). Tematyka agregatów mokrych i suchych jest bardzo ciekawa, także obrosła wieloma mitami. Zasadniczą różnicą jest reguła fizyczna, która ma zastosowanie w rozpatrywanych konstrukcjach.
Turbosprężarki
Podstawą fizyczną funkcjonowania turbosprężarek jest równanie momentów pędów strumienia (równanie Eulera). M=m(r2*c2–r1*c1). M symbolizuje moment przekazywany czynnikowi przez wirnik, m – niezmienny na wlocie i wylocie strumień masy, r – promień wirnika, c – składową prędkości obwodowej na wlocie i wylocie. Sprawność typowej turbosprężarki osiowej – na przykładzie konstrukcji Ingersoll Rand Centac C50MX3 CV2 (wydajność 51,82 m3/min, moc na wale 289 kW) – wynosi 5,57 kW/m3/min. Dla porównania wyporowa sprężarka łopatkowa w takich samych warunkach (temperatura 20°C., ciśnienie atmosferyczne 760 mm Hg, ciśnienie robocze 6 atm) – WITTIG ROW 460 (wydajność 49,17 m3/min, moc na wale 250 kW) – ma sprawność 5,08 kW/m3/min. W tym przypadku różnica w sprawności jest związana z innymi podstawami fizycznymi funkcjonowania tych konstrukcji.
Sprężarki śrubowe
Podstawą termodynamiczną funkcjonowania sprężarek wyporowych jest równanie gazu doskonałego (równanie Clapeyrona). p1*v1/T1=const. Symbol p oznacza ciśnienie, v – objętość, T – temperaturę. Dla konstrukcji intensywnie chłodzonych wewnętrznym wtryskiem oleju zjawiska termodynamiczne zbliżają się do najbardziej sprawnej przemiany izotermicznej (p1*v1=p2*v2) ze względu na zmniejszenie różnicy temperatur. Dotyczy to chłodzonych intensywnym wtryskiem oleju sprężarek łopatkowych i śrubowych. Mimo takich samych pryncypiów działania sprawności tych stopni różnią się.
Z tą technologią związany jest także proces utraty parametrów energetycznych wraz z czasem pracy. Jest to jeden z kilku tematów tabu, bardzo niechętnie podejmowany przez przedstawicieli takiej technologii sprężania. Wirniki sprężarki śrubowej są stalowymi monolitami. Z powodu obciążeń termicznych i mechanicznych zachowana jest szczelina pomiędzy nimi a korpusem (zazwyczaj żeliwnym). Muszą także istnieć dystanse pomiędzy wirnikami a pokrywami korpusu, uwzględniające rozszerzalność cieplną i luz w łożyskowaniu, zwiększający się wraz z upływem czasu pracy. Są one powodem nieszczelności (zjawisko strumienia zwrotnego sprężanego powietrza). Dochodzą do tego nieszczelności na powierzchni styku wirników, co przedstawia rysunek.
Podczas pracy, gdzie moment obrotowy przenoszony jest bezpośrednio poprzez zazębienie wirników, następuje zmniejszanie ich wymiarów związane ze zużyciem, które nie jest niczym kompensowane. Do komory wirników jest wtryskiwany olej. Pomimo dokładnego czyszczenia powietrza wlotowego oraz filtrowania będącego w obiegu oleju, po pewnym czasie ulega on zanieczyszczeniu i degradacji. Jeśli ponadto na skutek złej (nieterminowej) konserwacji, zablokowanych filtrów bądź stosowania tańszych zamienników ilość małych twardych cząstek pyłu wzrasta, sprężarka napełniona jest płynem mającym wiele cech „pasty ściernej”. Przy zmniejszaniu się wymiarów wirników narasta zjawisko strumienia zwrotnego powietrza, co prowadzi do pogorszenia się sprawności energetycznej. Przyjęte jest (moim zdaniem bardzo optymistycznie) że utrata sprawności sprężarki śrubowej wynosi 3 proc. na 8000 godzin pracy. Albo – powiększenie się szczelin o 0,01 mm skutkuje zmniejszeniem sprawności o 1 proc. Przy eksploatacyjnym powiększaniu się luzu osiowego wirników o 0,01 mm spadek wydajności może sięgać nawet 10%! Jest to powodem, że w wielu bogatych krajach Europy sprężarki śrubowe eksploatuje się przez 3 lata (maksymalnie 24 tys. godz.). Po tym czasie spadek parametrów energetycznych połączony ze zużyciem elementów (wirników, łożysk, uszczelnień) i niepewnością dyspozycyjności powoduje fakt wymiany sprężarek. Inna opcja (regeneracja wirników) jest zazwyczaj mniej opłacalna ekonomicznie.
Ponadto śrubowa technologia ma także niższą sprawność związaną z termodynamiką. Przyczyną jej jest temperatura wewnątrz stopnia sprężającego. Rozwiązania wtrysku oleju w konstrukcji śrubowej i łopatkowej znacznie się różnią. Stopień śrubowy zazwyczaj ma jeden otwór wtrysku oleju o średnicy (zależnie od jego wielkości) 3, 4, 5 i więcej milimetrów. By przez taki otwór dokonać dokładnego rozpylenia oleju, potrzeba dużej różnicy ciśnień. A w tym przypadku nie dysponujemy odpowiednim gradientem. W efekcie czego rozdrobnienie oleju, zmieszanie się ze sprężanym medium i odbierania ciepła jest ograniczone.
Przy stopniu łopatkowym także nie dysponujemy wysokim ciśnieniem wtrysku oleju. Ale tutaj wykorzystana jest zasada prysznica. Na całej długości czynnej stopnia, w korpusie, wykonanych jest szereg otworów o niewielkiej średnicy, przez które olej jest wtryskiwany do przestrzeni sprężania. Jego rozpylenie, zmieszanie się ze sprężanym medium i odebranie ciepła jest korzystniejsze. Sprawność typowych sprężarek śrubowych: Atlas Copco GA 75 (zębaty napęd przekładniowy, wydajność 13,22 m3/min, moc na wale 82,5 kW) – wynosi 6,24 kW/m3/min. Dla takich samych warunków pracy (temperatura powietrza 20°C., ciśnienie atmosferyczne 760 mm Hg, ciśnienie robocze 7,5 atm) sprawność typowych sprężarek łopatkowych: Hydrovane HV 75 (pozioma, na panewkach, wydajność 12,66 m3/min, moc na wale 77,1 kW) – wynosi 6,09 kW/m3/min.
Sprężarki łopatkowe
W sprężarkach łopatkowych, ze względu na ciągłą kompensację zużycia (według moich doświadczeń wykonane ze stopu aluminium łopatki sprężarek WITTIG, bądź kompozytowe agregatów IN-TECH – „straciły” z wysokości tylko 0,01 – 0,03 mm po przepracowaniu 70 tysięcy godzin), nie występuje zjawisko znaczącej utraty parametrów energetycznych nawet po 200 tysiącach godzin pracy. Przy agregatach łopatkowych także – oczywiście – istnieje zjawisko (przy nieodpowiednim / nieodpowiedzialnym serwisie) zużycia elementów przez pastę ścierną zamiast oleju. Jednak te mechanizmy „poddają się” zdecydowanie trudniej, dłużej. Następuje samoczynna kompensata zużycia łopatek, co nie wpływa na wydajność. W jednym i drugim przypadku wpływa jednak na przedwczesną agonię urządzenia.
Zamieszczone w artykule porównania energetyczne dotyczą – celowo – typowych produktów wiodących wytwórców sprzed kilku lat. Mają na celu jedynie zobrazowanie zależności pomiędzy termodynamiką a praktycznymi rozwiązaniami technicznymi. Ponadto te modele z takimi parametrami nie są już obecnie, z różnych powodów, produkowane. Najbardziej dociekliwych zachęcam do porównań współczesnych konstrukcji.
Autor: Andrzej M. Araszkiewicz
Pełny tekst w wersji PDF znajduje się poniżej lub proszę kliknąć niniejszy link do pobrania pliku PDF
GM_2024_6_22_23_Sprezarki