
Zdjęcie: ABB
Opracowano wiele różnych rodzajów silników elektrycznych, a jedno i trójfazowe silniki indukcyjne są dziś najczęściej stosowane w aplikacjach przemysłowych. Obecnie uwaga działów rozwoju największych światowych producentów silników elektrycznych koncentruje się na projektowaniu coraz bardziej wydajnych i energooszczędnych urządzeń.
W latach 20 i 30 XIX w. Michael Faraday – angielski fizyk i chemik, wykazał eksperymentalnie, że przepuszczanie prądu elektrycznego przez cewkę wykonaną z drutu i umieszczoną pomiędzy dwoma biegunami magnesu może powodować jej obrót. To zjawisko stało się podstawą do zbudowania silnika elektrycznego przekształcającego energię elektryczną w energię mechaniczną. Od połowy XIX w. silniki elektryczne przeszły wiele ulepszeń, co pozwoliło zastosować je praktycznie w gospodarce na dużą skalę. W zakładach przemysłowych spotykamy najczęściej silniki asynchroniczne zasilane prądem przemiennym jedno i trójfazowym.
Według najnowszego raportu Grupy IMARC globalny rynek silników elektrycznych osiągnął wartość 108,3 mld dolarów w 2020 r. Podkreślono, że silniki elektryczne znajdują szerokie zastosowanie w różnych branżach, począwszy od samochodów po ropę naftową i gaz oraz instalowane są w obrabiarkach, sprężarkach, samochodach elektrycznych, wentylatorach przemysłowych itp. To również niezbędny komponent w produkcji pomp, wentylatorów i sprężarek, które są wykorzystywane w systemach HVAC, a zapotrzebowanie na nie będzie rosło ze względu na ekstremalne warunki klimatyczne na całym świecie. Na wzrost zapotrzebowania na silniki elektryczne w najbliższych latach duży wpływ będzie miał też rosnący popyt na pojazdy elektryczne, wspierany przez obawy o środowisko i działania rządów promujące taki transport w celu minimalizowania emisji dwutlenku węgla. Patrząc w przyszłość, IMARC Group spodziewa się, że rynek będzie wykazywał umiarkowany wzrost w ciągu najbliższych pięciu lat. Warto zauważyć, że rynek silników elektrycznych jest częściowo rozdrobniony, z wieloma aktywnymi graczami. Wśród głównych graczy na tym rynku wymienia się takie firmy jak: ABB, AMETEK, Johnson Electric, Siemens, Rockwell Automation, Toshiba i Hitachi.
Dla przemysłu
W raporcie przygotowanym przez Mordor Intelligence oszacowano wartość globalnego rynku silników przemysłowych w 2020 r. na 19,81 mld dolarów i oczekuje się, że osiągnie on 23,48 mld dolarów do 2026 r. To oznacza, że średnio rocznie będzie on rósł o 2,97% w latach 202126. Jak stwierdzono, silniki są siłą napędową produkcji przemysłowej. Z kolei nowe podejścia do zagadnień związanych z ich eksploatacją takich jak: monitorowanie, osiowanie, testowanie itp., powoduje, że oszczędza się czas i koszty, jednocześnie poprawiając bezpieczeństwo. Energooszczędne silniki i inteligentne napędy również zwiększają wydajność. Jak stwierdzono w raporcie, rynek silników przemysłowych jest napędzany przede wszystkim przez rosnące zainteresowanie wprowadzaniem w życie idei Przemysłu 4.0. Zgodnie z danymi Industrial Energy Accelerator, jednej z agend UNIDO (Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego), około 70% całej energii elektrycznej zużywanej przez przemysł jest wykorzystywane przez miliony silników elektrycznych odpowiedzialnych za napędzanie zarówno podstawowych procesów przemysłowych, jak i systemów pomocniczych, takich jak wytwarzanie sprężonego powietrza, wentylacja oraz pompowanie wody itp. Silniki elektryczne mają kluczowe znaczenie dla prawie każdej branży. Warto też zwrócić uwagę, że silniki prądu przemiennego są na ogół bardziej niezawodne i to przy niskich wymaganiach konserwacyjnych, a ich żywotność najczęściej jest ograniczona tylko przez trwałość łożysk. To sprawia, jak podają autorzy opracowania, że bardzo dobrze nadają się do zastosowań, w których silnik musi być stale gotowy do pracy, nie jest łatwo dostępny lub będzie działał bez nadzoru przez długi czas. Natomiast kluczowym trendem prezentowanym na rynku, jest rozwój silników elektrycznych o wysokim stosunku mocy do masy. Producenci opracowują takie silniki elektryczne ze względu na niższe zużycie przez nie energii w stosunku do dotychczasowych rozwiązań.
Opinie ekspertów
Mariusz Kocieliński – kierownik działu technicznego w Nord Napędy
Szybkie zużywanie ograniczonych zasobów naturalnych oraz wzrastające zanieczyszczenie środowiska powodują postępujące zmiany klimatyczne, przez co wymuszają globalnie intensyfikację różnych działań zaradczych, które można objąć popularną obecnie nazwą „EKO”. Jednym z istotnych aspektów działań jest dążenie do maksymalizacji efektywności energetycznej urządzeń, co z jednej strony jest napędzane zmieniającymi się wymogami prawnymi, z drugiej strony, potrzebą własną producentów bycia technologicznie o krok przed konkurencją. Efektem tego jest np. postępujące zwiększanie wymaganej minimalnej klasy efektywności energetycznej silników elektrycznych, gdzie IE3 jest już standardem, a IE4 wymogiem najbliższej przyszłości. Firma NORD poszła o krok do przodu wprowadzając również na rynek nową serię przeznaczonych do współpracy z przetwornicami częstotliwości silników klasy IE5+ (wraz z wysokosprawnymi przekładniami serii EVO i przetwornicami częstotliwości NORDAC ON+), znacząco wyprzedzając przyszłe wymagania prawne w zakresie efektywności. Było to możliwe dzięki zastosowaniu w budowie silników techniki PMSM znanej dotychczas z silników serwo, ale z własną nowatorską technologią wykonania wirników z magnesami trwałymi i skupionych uzwojeń stojana. Zastosowanie takiego rozwiązania pozwala na znaczące ograniczenie składowej biernej prądu, dotychczas niezbędnej do wytworzenia pola magnetycznego w wirnikach powszechnie stosowanych silników klatkowych, a stanowiącej stratę techniczną (ciepło) i ekonomiczną (koszty energii). To z kolei wpływa na możliwość zastosowania mniejszych gabarytów silników, czyli zwiększenie gęstości mocy i wyższy potencjał dynamiczny. Jednocześnie zapewniając wysoką efektywność w szerokim zakresie dopuszczalnych obciążeń i regulowanej prędkości (co było dotychczas nieosiągalne w zwykłych silnikach elektrycznych), rozwiązujemy problem nieefektywnej pracy silników o często przewymiarowanych mocach w stosunku do rzeczywistego zapotrzebowania. Korzyści inwestycyjne i eksploatacyjne z zastosowania takich silników, szczególnie w przypadku pracy długotrwałej, biorąc pod uwagę wzrastające ceny energii elektrycznej, są wymierne. Najczęściej więc przyszłe silniki będą projektowane z użyciem coraz lepszych programów optymalizacyjnych oraz wytwarzane z materiałów o korzystniejszych własnościach i z zastosowaniem nowocześniejszych technologii. Należy jednak patrzeć na energooszczędność w szerszym zakresie niż tylko na sprawność samego silnika. Co bowiem, jeżeli będzie on współpracował z przekładnią ślimakową o niskiej sprawności?
Mgr inż. Bartłomiej Radzikowski (trojfazowe.pl) z firmy WERIBA
Coraz więcej klientów podczas zakupu nowego silnika zwraca uwagę na jego efektywność energetyczną określoną za pomocą sprawności. Od momentu wprowadzenia nowych klas sprawności w Unii Europejskiej w 2011 roku określanych literami IE systematycznie rosły wymagania odnośnie do minimalnej klasy nowo produkowanych silników. Niedawno, w lipcu br. nastąpiło kolejne znaczne podniesienie wymagań efektywności energetycznej obejmujące silniki elektryczne w zakresie mocy od 0,75 kW aż do 1000 kW, których minimalna klasa sprawności to IE3 oznaczająca klasę Premium. Zniesieniu uległa także zasada, według której silniki zasilane przez przetwornicę częstotliwości mogły być wykonane w niższej klasie sprawności IE2. Oczywiście wciąż istnieje szereg wyłączeń z dyrektywy Ekoprojektu, która to wszystko reguluje, przykładowo w kategorii silników w wykonaniu przeciwwybuchowym wymóg odpowiedniej klasy sprawności dotyczy jedynie cechy Ex eb i jest to IE2. Na tegorocznych zmianach w tej dziedzinie jednak nie koniec, bo już od lipca 2023 roku dla silników w zakresie 75200 kW będzie wymagana minimalna sprawność klasy Super Premium IE4.
Potencjalny klient z przemysłu nie powinien jednak zwracać uwagi jedynie na klasę IE kupowanego silnika elektrycznego, bo choć im jest ona wyższa tym większa teoretycznie jest jego sprawność to właśnie słowo teoretycznie jest tutaj kluczowe. Norma IEC 60034-2-1:2014 określa bowiem różne metody wyznaczania sprawności, dzieląc je na pośrednie i bezpośrednie. Sprawność energetyczna silnika to iloraz jego mechanicznej mocy wyjściowej i elektrycznej mocy wejściowej. Obie moce można wyznaczyć bezpośrednio za pomocą pomiarów odpowiednio prędkości i momentu obrotowego oraz napięcia i prądu zasilania. Oczywiście znacznie łatwiej mierzyć prąd i napięcie niż np. moment obrotowy. Z tego powodu dopuszcza się także metody pośrednie, w których to jedna z mocy jest mierzona (najczęściej wejściowa), natomiast druga obliczana (najczęściej wyjściowa). Do obliczeń wymagane jest określenie strat energii w silniku, a norma dopuszcza kilka metod testowych ich wyznaczania. Z tego powodu klient, który chce się kierować energooszczędnością dokonując wyboru silnika, powinien mieć świadomość, że miarodajne jest jedynie porównywanie wartości cyfrowych sprawności różnych silników, wyznaczonych tą samą metodą. Informacja o zastosowanej przez producenta metodzie powinna znajdować się w karcie katalogowej silnika. W przypadku silników marki GAMAK producent stosuje metodę określania strat dodatkowych na podstawie wyników pomiarów przy różnych wartościach obciążenia silnika, która jest uważana za najdokładniejszą.
Grzegorz Gala, Główny Specjalista ds. Zarządzania Produktem, Silniki Elektryczne IEC, Obszar Biznesu Systemów Napędowych, ABB
Decyzja o zakupie nowego silnika powinna być podejmowana przez pryzmat całkowitego kosztu jego eksploatacji, nie samej ceny zakupu. Koszt zakupu stanowi zazwyczaj rząd 1–2% całkowitego kosztu eksploatacji, na pozostałe 98–99% składają się koszty działania, czyli koszty zużywanej energii elektrycznej i wymaganych działań serwisowych oraz koszty ewentualnego przestoju spowodowanego awarią silnika. Obydwa te czynniki są mocno uzależnione od efektywności energetycznej. Oszczędności kosztów energii łatwo wyliczyć wprost, natomiast warto też pamiętać, że silnik wysokosprawny, zatem o mniejszych stratach, to silnik, który pracuje w niższej temperaturze. Różnica ta, jeśli porównać silnik o klasie sprawności IE2 do silnika IE4, może kształtować się na poziomi nawet 20K, co oznacza istotnie lepsze warunki pracy dla systemu izolacji uzwojeń i ułożyskowania silnika. Skutkuje to znacznym ograniczeniem ryzyka awarii, nieplanowanego przestoju i wszelkich kosztów, jakie będziemy zmuszeni ponieść z tego tytułu.
Warto też pomyśleć o ciągłym monitorowaniu parametrów silnika. Dla silników o mniejszych mocach bardzo dobrym rozwiązaniem będzie zastosowanie czujników ABB Ability SmartSensor opartych na technologii Internetu Rzeczy. Rozwiązanie to jest autonomicznym systemem bazującym na technologii bezprzewodowej. Czujnik, który możemy nazwać „opaską fitness” dla silnika, pozwala na monitorowanie kluczowych parametrów silnika (parametry elektryczne, temperatura, drgania, analiza dźwiękowa), a nadzorujący jego pracę, zlokalizowany w chmurze system, pozwala na bieżąco monitorować trendy poszczególnych parametrów i podejmować działania prewencyjne, zanim nastąpi awaria.
W zakresie rozwiązań wysokosprawnych interesującym rozwiązaniem mogą być silniki ABB SynRM które cechuje klasa sprawność IE5 wg IEC60034-30-2. Wykorzystujące technologię bezklatkowego wirnika silniki synchroniczne reluktancyjne w pakietach z przemiennikami częstotliwości ABB serii ACS pozwalają nie tylko na wysoką efektywność energetyczną, ale także na pełną kontrolę procesu. Umożliwiają przejście ze starych, nieefektywnych metod sterowania jak np. dławienia zaworem na znacznie efektywniejsze energetycznie sterowanie poprzez zmianę prędkości obrotowej i to bez konieczności używania urządzeń sprzężenia zwrotnego takich jak enkodery. ABB udostępnia wyniki pomiarów efektywności energetycznej kompletnych pakietów napędowych z silnikami SynRM. Pozwala to na realne oszacowanie oszczędności przed zakupem pakietu.
Unia Europejska promuje energooszczędne silniki elektryczne
Omawiając silniki elektryczne, nie można dziś zapomnieć o Rozporządzeniu Komisji UE 2019/1781 wprowadzającym nowe wymagania w zakresie minimalnego poziomu sprawności silników asynchronicznych wprowadzanych na rynek Unii Europejskiej oraz o klasach sprawności silników elektrycznych opisanych w normie PN-EN 60034-30-1:2014-11. W UE eksploatowanych jest około 8 mld silników elektrycznych, które zużywają prawie 50% energii elektrycznej wytwarzanej przez kraje unijne. Sektor ten jest bardzo niejednorodny i charakteryzuje się znaczną różnorodnością technologii, zastosowań i rozmiarów, od małych silników, takich jak napędzające wentylatory chłodzące w komputerach, po ogromne silniki w przemyśle ciężkim. Rozporządzenie w sprawie silników elektrycznych i napędów o zmiennej prędkości UE 2019/1781 weszło w życie 1 lipca 2021 r., zastępując rozporządzenie w sprawie Ekoprojektu silników elektrycznych (WE) nr 640/2009. Nowe rozporządzenie ma szerszy zakres i obejmuje jednobiegowe, 50 Hz, 60 Hz lub 50/60 Hz, silniki indukcyjne o charakterystyce: od 2 do 8 biegunów; jednofazowy lub trójfazowy; moc znamionowa od 0,12 kW do 1000 kW; napięcie znamionowe od 50 V do 1000 V oraz oceniane na podstawie pracy ciągłej i bezpośredniej pracy on-line. Sprawność energetyczna silnika elektrycznego jest obliczana jako stosunek mechanicznej mocy wyjściowej do elektrycznej mocy wejściowej. Poziom efektywności energetycznej jest wyrażony w międzynarodowych klasach efektywności energetycznej (IE), przy czym IE1 jest klasą niższą, a IE5 najwyższą. Zgodnie z obowiązującymi przepisami silniki muszą osiągnąć poziom sprawności IE2, IE3 lub IE4 w zależności od ich mocy znamionowej i innych charakterystyk. Na przykład silniki trójfazowe o mocy znamionowej od 0,75 kW do 1000 kW lub poniżej musiały osiągnąć poziom IE3 do lipca 2021 r. Silniki od 75 kW do 200 kW muszą spełniać poziom IE4 od lipca 2023 r. UE jest na pierwszym miejscu na całym świecie, wprowadzając obowiązkowy poziom IE4 dla niektórych kategorii silników. Z regulacji wyłączono tylko niektóre silniki zaprojektowane do specyficznych warunków, na przykład te, które są zanurzone w cieczy, jak to ma miejsce choćby w systemach kanalizacji. Regulacja ustala również sprawność napędów o zmiennej prędkości. Napędy tego typu mają dwa poziomy sprawności (IE1 i IE2), a regulacja wymaga, aby wszystkie osiągnęły poziom IE2. Rozporządzenie (UE) 2019/1781 zostało zmienione w 2021 r. rozporządzeniem Komisji (UE) 2021/341, które ma na celu wyjaśnienie niektórych aspektów rozporządzeń dotyczących Ekoprojektu przyjętych w 2019 r. Jak podają agendy UE, wydajniejszy silnik może generować oszczędności od kilku euro do kilkudziesięciu tysięcy euro w całym okresie eksploatacji, w zależności od jego mocy i sposobu użytkowania. Po zmianach w rozporządzeniu oczekiwany ogólny efekt to wzrost rocznych oszczędności do 110 TWh do 2030 r., co odpowiada energii elektrycznej zużywanej w Holandii. Oznacza to, że uniknie się 40 mln ton emisji CO2 rocznie, a roczny rachunek za energię gospodarstw domowych i przemysłu w UE zostanie zmniejszony o około 20 mld euro do 2030 r. Ponadto zwiększone wykorzystanie napędów o zmiennej prędkości w odpowiednich zastosowaniach, może generować znaczne oszczędności na poziomie konkretnych aplikacji.
Podsumowując zastosowanie nowoczesnych energooszczędnych silników elektryczne w przemysłu to już fakt, bo inne nie będą dostępne na rynku. Jednak wybór takich rozwiązań opłaca się też odbiorcom, bo oszczędzając stale drożejącą energię elektryczną oszczędzają też na kosztach. Dodatkowo silniki o wyższej sprawności mniej się nagrzewają podczas pracy co przekłada się na ich większą żywotność. Na pewno UE nie zrezygnuje z obecnego kursu o czym świadczy na przykład wspieranie inicjatywy SEAD (Super-Efficient Equipment and Appliances Deployment) skupiającej kraje na całym świecie w celu współpracy w promowaniu wydajnych urządzeń.
Autor: Bohdan Szafrański
Tekst w wersji PDF poniżej lub proszę kliknąć link do pobrania pliku PDF
GM_2021_5_19_25_Silniki