
Zdjęcie: Timken
Łożyska to kluczowe elementy maszyn, a jakość ich wykonania i stan w trakcie eksploatacji mają bezpośredni wpływ na wydajną pracę urządzeń. Właściwa eksploatacja i nowoczesne serwisowanie mają duży wpływ na jakość oraz koszty produkcji.
Producenci łożysk stale doskonalą zarówno konstrukcje, jak i procesy produkcyjne oraz wprowadzają nowe materiały co pozwala wydłużyć czas eksploatacji, ograniczyć lub nawet wyeliminować zużycie środków smarnych. Jakie są dziś tendencje w produkcji nowoczesnych łożysk? Coraz częściej opracowuje się łożyska z myślą o bardzo konkretnym ich zastosowaniu. Pozwala to lepiej je dostosować do warunków, w jakich później pracują i przekłada się to na ich trwałość oraz ogranicza koszty napraw lub wymian. Kolejny trend to coraz dokładniejsze przewidywanie trwałości i monitorowanie stanu. Dzięki zebranym dużym bazom danych eksploatacyjnych można dziś z dużą dokładnością przewidzieć trwałość i niezawodność danego łożyska i w ten sposób unikać kosztownych nieplanowanych przestojów produkcyjnych. Dzięki instalowaniu przez producentów sensorów bezpośrednio w łożyskach można wykrywać usterki jeszcze przed wystąpieniem awarii.
Duży postęp dotyczy wykorzystania przez przemysł łożyskowy pokryć z twardych powłok np. ceramicznych i nowych specjalistycznych rodzajów stali. W wydanym przez Grand View Research badaniu dotyczącym światowego rynku łożysk, jego wielkość oceniono na 118,7 mld dolarów w 2020 r. i oczekuje się, że w latach 2021–2028 będzie rósł on o 8,5% rocznie. Analitycy przewidują wzrost popytu na specjalistyczne rozwiązania łożyskowe, które spełniają różne wymagania i wyzwania branżowe. Ponadto postęp technologiczny w zakresie technologii uszczelnień i smarowania oraz zastosowanie lekkich materiałów w produktach o wysokiej wydajności otwierają duże możliwości rozwoju dla producentów. Jak podano, już kilku kluczowych dostawców zaczęło dostarczać inteligentne łożyska, które mogą być stale monitorowane, co pozwala na przewidywanie możliwości pojawienia się usterki. Wśród czołowych dostawców łożysk na świecie wymienia się takie firmy jak: Brammer, Harbin Bearing Manufacturing, HKT Bearings, JTEKT, NBI Bearings Europe, NSK Global, NTN, RBC Bearings, Rexnord Corporation, RHP Bearings, Schaeffler Group, SKF i Timken.
Serwis łożysk – opinie praktyków
Jak mówi Lucjan Kubikowski, doradca techniczny w Grupie MARAT, jeśli łożysko przetrwało bez problemów okres przechowywania, to może zostać zabudowane do maszyny. Aby ta zabudowa (montaż) odbyła się bez negatywnych konsekwencji dla łożyska, muszą zostać spełnione pewne wymagania. Po pierwsze to zachowanie czystości. Na tym etapie przy montażu najłatwiej wprowadzić zanieczyszczenia do łożyska (czy to nie trzymając go do końca w oryginalnym opakowaniu, czy z czynnikiem smarnym przy pierwszym przesmarowaniu). Po drugie ważna jest kontrola części współpracujących (dotrzymanie właściwych pól tolerancji wału i gniazda w oprawie łożyskowej oraz właściwa jakość/chropowatość powierzchni). Należy pamiętać, że łożyska są produktami precyzyjnymi, a ich elementy są wykonywane w tolerancjach sięgających kilku mikrometrów. Kolejny ważny element to zastosowanie właściwej technologii montażu (mechanicznej, cieplnej lub hydraulicznej – dobranej do konkretnego przypadku/aplikacji) i na koniec użycie właściwych narzędzi w trakcie montażu zgodnie z wybraną technologią. Jak dodaje, równie starannie dobieramy technologię i narzędzia przy planowanym demontażu łożysk, a istotne jest tu zarówno zachowanie w dobrym stanie ważnych (i drogich) komponentów maszyny (np. wałów), jak i ewentualna możliwość odzyskania zdemontowanego łożyska. Łożysko poprawnie zamontowane do maszyny, aby dobrze pracowało, powinno mieć zapewnione godziwe warunki pracy. To znaczy właściwą temperaturę pracy – weryfikacja maksymalnej temperatury roboczej powinna obejmować zakresy dopuszczalnych temperatur wszystkich elementów łożyska, czyli: pierścieni (pod kątem stabilizacji cieplnej stali), uszczelnień (wytrzymałość cieplna materiału, z którego wykonane jest uszczelnienie), smaru (weryfikacja maksymalnej dopuszczalnej temperatury pracy). Inne to właściwe smarowanie. Tu weryfikacja powinna obejmować zarówno rodzaj środka smarnego (optymalny dobór do zakresu temperatur pracy łożyska) oraz ilość stosowanego środka smarnego (analiza ilości środka smarnego obejmuje tzw. pierwsze napełnienie łożyska i oprawy łożyskowej oraz ilość środka smarnego podawanego w trakcie pracy do łożyska). Ważna jest prędkość obrotowa (właściwa dla konkretnego łożyska) oraz ochrona przed zanieczyszczeniami i wilgocią – węzeł łożyskowy musi być uszczelniony, to najczęściej realizowane jest przez zastosowanie uszczelnień zabudowanych w oprawach łożyskowych. Oczywiście rodzaj uszczelnienia powinien być dobrany z uwzględnieniem prędkości obrotowej wału, temperatur pracy węzła łożyskowego, rodzaju środka smarnego, rodzaju potencjalnych zanieczyszczeń, czy też stosowanej technologii mycia maszyn (np. stosowanie łożysk tzw. Solid Oil w przypadkach mycia maszyn strumieniem wody pod ciśnieniem z dodatkiem detergentów). Nie można też zapominać o ochronie przed nadmiernymi drganiami i wyważeniu elementów i zespołów wirujących oraz o trosce o poprawne dokręcenie wszystkich śrub mocujących (w tym do fundamentu maszyny), uzupełnia Lucjan Kubikowski.
Również jak twierdzi mgr inż. Tomasz Walicki, kierownik działu Techniczno-Handlowego w Akcesoria CNC, duże znaczenie ma obsługa przed montażem. Ten etap jest często pomijany i może przyczynić się do szybkiego uszkodzenia łożyskowania, a co za tym idzie maszyn i urządzeń, w których są montowane. To, że łożysko, które montujemy lub wymieniamy na nowe, nie oznacza, że możemy je wykorzystać bez kilku podstawowych czynności, na które warto zwrócić uwagę. Czynności te to przede wszystkim w przypadku wymiany łożysk na nowe, skontrolowanie czy wymieniane łożysko jest odpowiednie do danej aplikacji, wiele niuansów w oznaczeniu samego łożyska może sprawić, że nie będzie ono pasowało do danej aplikacji. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na symbole literowe w oznaczeniu. Niewielka zmiana w symbolu literowym uszczelnienia łożyska czy kształtu pierścienia zewnętrznego lub luzu może przyczynić się do braku możliwości zamontowania nowego łożyska, lub do jego szybkiego zużycia.
Kolejnym bardzo ważnym etapem obsługi przed montażem jest czyszczenie i wstępne smarowanie elementu łożyskującego. Szczególne znaczenie ma to przy łożyskach bez zabudowy uszczelnienia, nawet niewielkie zanieczyszczenia, które mogły się dostać pomiędzy elementy toczne, a koszyk oraz pierścienie łożyska mogą doprowadzić do natychmiastowego zużycia łożyska po jego wymianie i montażu. Po dokładnym oczyszczeniu samego łożyska oraz obudowy, gniazda czy wału, z którymi współpracuje należy upewnić się czy dane łożysko nie wymaga wstępnego smarowania, warto to zrobić przed montażem, ponieważ mamy wtedy większy dostęp do wszystkich elementów łożyska. Kiedy zamontujemy „suche” łożysko po uruchomieniu urządzenia minie pewien czas, zanim zostanie nasmarowane przez olej w urządzeniu lub smar z układów smarowania maszyny lub urządzenia. Szczególnie przy aplikacjach wysokoobrotowych lub wysoko obciążonych czas ten odgrywa bardzo dużą rolę jeśli chodzi o wpływ na żywotność elementów łożyskujących.
Jak dodaje mgr inż. Tomasz Walicki, jeśli chodzi o kontrolowanie i monitorowanie w trakcie użytkowania, to regularne monitorowanie łożysk pozwala nam ocenić, czy aktualnie wymagają one obsługi związanej z konserwacją. Przy wielu aplikacjach kontrolowanie stanu łożysk musi odbywać się codziennie, a nawet co kilka godzin, wysokie obroty, duże obciążenia oraz trudne warunki pracy, weryfikują częstość wykonywanych czynności przy łożyskach. Podczas takiej kontroli przede wszystkim należy ocenić poziom hałasu, szumu, jaki wydobywa się z okolic elementu łożyskującego, do takiej kontroli można wykorzystać tradycyjny stetoskop lub specjalistyczne urządzenia.
Innym bardzo ważnym parametrem podczas monitorowania stanu łożyska jest jego temperatura, której wzrost może świadczyć o braku smarowania lub uszkodzeniu. Podczas okresowej obsługi łożyskowania maszyn i urządzeń sprawdza się również poziom drgań, które może generować źle zamontowane lub uszkodzone łożysko. Do kontrolowania oraz monitorowania stanu łożysk, szczególnie tam, gdzie prace są wykonywane w ciężkich warunkach lub bez przestojów stosuje się coraz częściej specjalistyczne aparatury pozwalające na wyłapanie wszystkich odchyłek we wspomnianych wyżej parametrach. Rozwiązania takie eliminują błąd ludzki i często pozwalają na szybką reakcję, co przyczynia się do wydłużenia żywotności łożysk oraz elementów z nimi współpracujących, podsumowuje mgr inż. Tomasz Walicki.
Błędy w użytkowaniu
Specjaliści jako częsty powód powstawania uszkodzeń łożysk i skrócenia ich trwałości wymieniają błędy związane ze smarowaniem. Jak mówi mgr inż. Tomasz Walicki odpowiedni smar, jego wymiana i uzupełnianie odgrywa zazwyczaj największą rolę na stan łożysk, a według wielu badań, nawet ponad 80% przypadków uszkodzeń spowodowanych jest niewłaściwym smarowaniem. Najczęstszym widocznym efektem braku lub nieodpowiedniego smarowania są odbarwienia na elementach łożysk, zazwyczaj w odcieniach niebieskich i brązowych. Odbarwienia te występują na skutek wysokiego tarcia i przegrzania. Z kolei inny powód to dostanie się do środka smarnego, łożyska lub elementów z nim współpracujących, ciał obcych, takich jak: pył, kurz, wióry stalowe itp. Najczęściej ich pochodzenie to: brudne narzędzia, miejsce pracy, a nawet same dłonie. Czynnik ten jest zazwyczaj przyczyną uszkodzeń mechanicznych łożyska i odkształceń na elementach tocznych oraz bieżniach. Jak dodaje, wymiana lub montaż łożyska może wydawać się bardzo prostą czynnością dla osoby posiadającej minimum wiedzy i doświadczenia w kwestii mechaniki, jednak zaawansowanie technologiczne oraz wydajność dzisiejszych maszyn wymaga dużej wiedzy w tej kwestii. Każde z łożysk, a dokładnie jego typ wymaga od mechanika odpowiednich umiejętności oraz narzędzi do jego wymiany. Precyzja montażu nowego podzespołu ma ogromny wpływ na jego żywotność. Nieodpowiednia precyzja oraz złe narzędzia stosowane przy montażu łożysk najczęściej prowadzą do uszkodzenia, samego elementu łożyskującego lub elementów z nim współpracujących. Kolejne, to uszkodzenia wynikające ze zmęczenia materiału. Zmęczony lub uszkodzony materiał, z którego wykonane są łożyskowania, nadaję się jedynie do wymiany, regeneracja zazwyczaj jest niemożliwa, dodaje mgr inż. Tomasz Walicki.
Narzędzia do obsługi łożysk
Oczywiście różne rodzaje łożysk obsługuje się też w trochę inny sposób. Na pewno należy używać przeznaczonych do takich prac specjalizowanych narzędzi. Na rynku mamy duży wybór różnego rodzaju ściągaczy. W ofertach rynkowych znajdziemy ściągacze do łożysk dwu i trójramienne z dodatkową łapką. Na przykład ściągacze łożysk wewnętrznych zostały opracowane w celu łatwego demontażu łożysk osadzonych w różnego rodzaju obudowach. Mogą być klasyczne z łapkami lub wyposażone w tuleje rozporowe. W ściągaczach bezwładnościowych łożysko usuwa się poprzez udar rękojeści młotka. Używa się je, jeśli nie ma wałka lub innego elementu oporu. Są też ściągacze hydrauliczne, w których wykorzystuje się pompę hydrauliczną o nacisku nawet do kilku lub kilkudziesięciu ton. Kolejnym rodzajem narzędzi wykorzystywanych przy obsłudze, demontażu łożysk to nagrzewnice łożyskowe. Przykładem choćby EDDYTHERM 2x – nagrzewnica indukcyjna do średnich łożysk znajdująca się w ofercie firmy PRUFTECHNIK. Może ona nagrzewać elementy obrabiane i łożyska o masie do 80 kg. Można je nagrzać indukcyjnie do 240°C. Jak podano, w ciągu kilku minut łożyska są wstępnie nagrzewane poprzez indukcję rozprężają się i wślizgują na wał. W czasie ochładzania łożysko przyjmuje pierwotny rozmiar, co gwarantuje ścisłe dopasowanie na wale. EDDYTHERM nagrzewa tylko obrabiany element, a nie narzędzie. Niektóre modele nagrzewnic dostępne na rynku są wyposażone też w automatyczną demagnetyzację oraz funkcję podtrzymywania temperatury. Przy obsłudze łożysk przydadzą się też klucze hakowe. Warto też mieć termometr do zdalnego pomiaru temperatury w podczerwieni.
Regeneracja łożysk przemysłowych
Regeneracja łożysk w przemyśle nie zawsze ma sens, ale w wielu przypadkach jest dobrym rozwiązaniem z punktu widzenia ekonomii. Jak podaje firma SKF, regeneracja znacząco wydłuża okres eksploatacji łożyska, co z kolei przekłada się na obniżenie kosztów i przyspieszenie czasu realizacji zamówień. Ponadto, mniejsza energochłonność tego procesu w porównaniu z wyprodukowaniem nowego egzemplarza łożyska wpływa na ochronę środowiska. Jak podano, do regeneracji potencjalnie nadaje się wiele różnego typu łożysk, a firma w tym procesie stosuje te same normy, procedury, urządzenia, procesy kontroli jakości, wiedzę i kompetencje, jak przy produkcji nowych. Regeneracji poddaje się wszystkie łożyska montowane na jednym wale, najlepiej w kompletnym zestawie. Sieć punktów SKF świadczących usługi regeneracji łożysk jest dostępna w większości krajów i jest stale rozszerzana o nowe ośrodki obsługi. Łożyska regeneruje też firma Timken i jak podaje, dotyczy to wszystkich typów łożysk, również innych producentów klasy Premium. Usługi regeneracji firmy Timken są nakierowane na łożyska stosowane w przemyśle ciężkim, papierniczym, wydobywczym, cementowym i energetyce. Na przykład korzyści płynące z regeneracji wałeczkowych łożysk przemysłowych to 20-60% oszczędności nakładów i czasu dostawy. W zależności od typu regeneracji łożyska, jak pokazują badania, możliwe jest przywrócenie pełnej wartości łożyska. Zdarza się często, że łożysko jest regenerowane wielokrotnie. Timken prowadzi specjalny program dla walcowni (zimnych i gorących) o nazwie MILLTEC. Obecni na miejscu w walcowni pracownicy firmy prowadzą obsługę i regenerację łożysk. Zajmują się dostarczaniem części zamiennych, urządzeniami do monitorowania stanu łożysk oraz usługami inżynieryjnymi. Regenerację prowadzi też firma Zafama – jedyny polski producent łożysk wieńcowych wielkogabarytowych. Prowadzona jest regeneracja (naprawa) łożysk wielkogabarytowych /wieńców obrotu/ zastosowanych w maszynach i urządzeniach wszystkich marek. W przypadku pozytywnej oceny stanu technicznego regenerację łożyska wieńcowego wykonuje się poprzez wymianę elementów tocznych (kulek, wałeczków) na nowe i dostosowanie bieżni łożyska pod nowy element toczny oraz wymianę uszczelnień, zabezpieczeń oraz smaru.
Walka z podróbkami
Uznani producenci łożysk spotykają się na rynku ze zjawiskiem podrabiania ich wyrobów. To naraża na problemy użytkowników końcowych łożysk, którzy otrzymują wyroby o nieznanej jakości. Materiały wykorzystane do produkcji takich łożysk nie równają się pod względem jakości oferowanej przez markowych dostawców. SKF radzi wybierać produkty w pojedynczych zapieczętowanych opakowaniach, które musi zawierać numer łożyska i kraj produkcji, a także naklejkę z oryginalnym kodem kreskowym. Oczywiście należy zaopatrywać się u znanych najlepiej autoryzowanych dostawców.
Podsumowując, właściwa obsługa i serwisowanie łożysk łączą wiele wymogów, które należy spełnić, jeśli chce się uzyskać dobre wyniki. Na rynku działa wiele firm wyspecjalizowanych w zakresie łożysk. Przykładem firma ROMBOR, która jest dystrybutorem różnych łożysk tocznych, pasów napędowych, uszczelnień technicznych i innych asortymentów towarzyszących ułożyskowaniom. Jak podaje firma, na przykład interesującą nowością w jej asortymencie są łożyska baryłkowe kryte ULTAGE EE marki NTN. Cechuje je wysoka odporność na duże obciążenia oraz na przedostawanie się ciał obcych i zanieczyszczeń. Doskonale nadają się do pracy w przemyśle wydobywczym, w maszynach budowlanych i drogowych, przemyśle stalowym, do pracy w środowisku agresywnym i nieprzyjaznym takim jak cementownie, kopalnie kruszyw i inne.
Autor: Bohdan Szafrański
Tekst w wersji PDF poniżej lub proszę kliknąć link do pobrania pliku PDF
GM_2021_4_46_49_Lozyska